PL EN
Rozwój przestrzenny wsi socjalistycznej w Polsce: Państwowe Gospodarstwa Rolne
 
Więcej
Ukryj
1
Zakład Projektowania Architektoniczno-Urbanistycznego, Politechnika Warszawska, Wydział Architektury, Polska
 
 
Data nadesłania: 02-11-2026
 
 
Data akceptacji: 07-11-2026
 
 
Data publikacji: 19-11-2026
 
 
Autor do korespondencji
Martyna Kędrzyńska   

Zakład Projektowania Architektoniczno-Urbanistycznego, Politechnika Warszawska, Wydział Architektury, Koszykowa 55, 00-659, Warszawa, Polska
 
 
KAiU 2026;LXXI(2)
 
SŁOWA KLUCZOWE
DZIEDZINY
STRESZCZENIE
Artykuł dotyczy rozwoju przestrzennego wsi socjalistycznej w Polsce, w tym na Ziemiach Zachodnich i Północnych, ze szczególnym uwzględnieniem osiedli Państwowych Gospodarstw Rolnych (PGR). Po drugiej wojnie światowej reforma rolna, nacjonalizacja i kolektywizacja zmieniły strukturę agrarną oraz krajobraz wiejski. Kolektywizacja napotkała opór ludności przywiązanej do ziemi i została porzucona w 1956 roku. Najłatwiej przebiegała na Ziemiach Odzyskanych, gdzie wskutek powojennych przesiedleń przywiązanie do własności było słabsze. PGR-y wzorowano na radzieckich sowchozach i lokowano zarówno w dawnych folwarkach, jak i w nowych osiedlach. Nowa zabudowa wielorodzinna powstawała zwykle poza istniejącą wsią, co prowadziło do przestrzennego rozdzielenia wsi indywidualnej i pegeerowskiej. Przestrzeń dzielono na strefy życia, biur i pracy, uzupełnione o tereny wspólne. Wraz z unifikacją projektową i prefabrykacją wieś traciła cechy regionalne, a krajobraz stawał się coraz bardziej miejski. PGR stanowił całościowe założenie ruralistyczne, które przyniosło unifikację estetyczną. Jednocześnie pogłębiało rozwarstwienie przestrzenne i społeczne, szczególnie widoczne po 1989 roku.
REFERENCJE (12)
1.
20-lecie Biur Projektów Budownictwa Wiejskiego, Warszawa 1969.
 
2.
Jastrzębski R., Reforma rolna po drugiej wojnie światowej. Ustawodawstwo państwa polskiego, „Czasopismo Prawno-Historyczne“, 2018, t. LXX, z. 1.
 
3.
Kombinat Manieczki, Wytwórnia Filmów Oświatowych, 1968, film, https://www.youtube.com/watch?... (dostęp: 20.01.2023).
 
4.
Machalak M., Od ugoru do PGR-u. Poszukiwanie nowego modelu gospodarki wiejskiej na Pomorzu Zachodnim, „Pamięć i Przyszłość“, 2008, nr 1.
 
5.
Machalak M., Wieś na ziemiach zachodnich i północnych po 1945 roku – między chłopską zagrodą a PGR-em, Zielona Góra 2015.
 
6.
Mycielska D., Z badań socjologicznych w Państwowych Gospodarstwach Rolnych, „Przegląd Zachodniopomorski“, 1968, nr 1.
 
7.
Państwowe Gospodarstwa Rolne w 1956 roku, Warszawa 1958.
 
8.
Skobelski R., Problemy rozwoju gospodarczego Ziem Odzyskanych w pierwszym powojennym dziesięcioleciu (1945–1955), „Rocznik Lubuski“, 2007, t. 33, cz. 2, s. 89–120.
 
9.
Szpak E., Między osiedlem a zagrodą: życie codzienne mieszkańców PGR-ów, Warszawa 2005.
 
10.
Tłoczek I., Dom mieszkalny na polskiej wsi, Warszawa 1975.
 
11.
Tomaszewska D., Przestrzenny aspekt sytuacji życiowej mieszkańców osiedli popegeerowskich – ujęcie typologiczne, w: Mieszkańcy osiedli byłych pegeerów o swojej sytuacji życiowej, red. Z. Kawczyńska-Butrym, Olsztyn 2001.
 
12.
Zadrożyńska A., Homo faber i homo ludens: etnologiczny szkic o pracy w kulturach tradycyjnej i współczesnej, Warszawa 1983.
 
eISSN:2657-6864
ISSN:0023-5865
Journals System - logo
Scroll to top