Katedry i zakłady historii architektury i sztuki powszechnej: starożytnej, średniowiecznej, nowożytnej na Wydziale Architektury Politechniki Warszawskiej (1915–1991)
Więcej
Ukryj
1
Akademia Techniczno-Artystyczna Nauk Stosowanych w Warszawie
em. prof. zw. Wydziału Architektury Politechniki Warszawskiej
Data publikacji: 12-01-2026
KAiU 2018;LXIII(3-4):4-87
SŁOWA KLUCZOWE
STRESZCZENIE
W programie studiów na Wydziale Architektury powstałym w 1915 r. w ramach Politechniki Warszawskiej przewidziano trzy odrębne ścieżki dydaktyczne dla nauczania przedmiotów historycznych: historii sztuki i architektury powszechnej, historii architektury polskiej i historii budowy miast, powiązanej z projektowaniem urbanistycznym jako wstęp do niego. W spisie przedmiotów z 1915 r. dwa dotyczyły historii sztuki i architektury powszechnej: „Historya sztuki (ogólna)” z podziałem na epoki i „Architektura” [historia] obejmująca Rozwój kształtów (materiałów, elementów budowli, form) z przeglądem architektury według epok: starożytnej, średniowiecznej, Odrodzenia (renesansu), baroku i czasów późniejszych. Na realizację programu w pierwszym okresie funkcjonowania Wydziału w latach 1915–1919/20 rzutowały: trudności z kompletowaniem kadry, przerwa w działalności w 1917 r., warunki wojenne. Oddzielenie historii sztuki i architektury, utrzymywane w programach, w praktyce dydaktycznej nie było przestrzegane, a politechniczny profil uczelni miał wpływ na malejący udział historii sztuki w nauczaniu.
Nauczania historii sztuki i architektury ogólnej – powszechnej podjął się w 1915 r. sędziwy Józef Dziekoński, posiadający ogromny autorytet i wielki dorobek twórczy w duchu XIX-wiecznego historyzmu. Najszerzej traktował epokę średniowiecza, uczył też sztuki i architektury starożytnej oraz epoki Odrodzenia. W 1916 r. dołączył architekt Juliusz Kłos, który poprowadził przedmiot Rozwój kształtów i w latach 1918–1920 – sztukę i architekturę baroku. Wymiar godzin na sztukę i architekturę powszechną, z podziałem na przedmioty, z przydziałem godzin według epok, był pokaźny. Nauczanie obejmowało semestry 1–6 (wszystkich było 8). Najwięcej zajęć ze sztuki i architektury powszechnej przewidywano w semestrach 4 i 5, po 4 godziny wykładów i 2 godziny ćwiczeń tygodniowo. W sumie przeważały wykłady nad ćwiczeniami w proporcji 2:1.
Prowizoryczny statut Politechniki Warszawskiej nadany w 1915 r. przez niemieckie władze okupacyjne stanowił, że kadrę nauczającą będą tworzyć docenci. W praktyce uczelnia zatrudniała dydaktyków jako „wykładających” lub „nauczycieli”. Po odzyskaniu przez Polskę w 1918 r. niepodległego bytu państwowego nastąpiło porządkowanie wielu obszarów życia państwa. Na polu edukacji Komisja stabilizacyjna kadr i struktur wyższych uczelni w 1919 r., a za nią Ustawa Sejmowa o Szkołach Akademickich z 1920 r. wprowadziły na uczelniach tytuły profesorów nadzwyczajnych i zwyczajnych w powiązaniu ze tworzeniem dla nich katedr oraz docentów mających niższy status (niesamodzielny) naukowy. Dotychczasowi wykładający otrzymali na Wydziale Architektury tytuły profesorów i katedry, nauczyciele zostali docentami z warunkiem uzupełnienia doktoratów. Wielu dotychczasowych nauczycieli – docentów z Wydziału odeszło, m.in. Juliusz Kłos. W latach 1919–1920 dokonało się na warszawskim Wydziale Architektury „nowe rozdanie” organizacyjno-kadrowe. Józef Dziekoński został w 1919 r. profesorem i objął Katedrę Historii Architektury i Sztuki Średniowiecznej. Mianowano profesorami dwóch wybitnych repatriantów z Rosji, mających tak jak i Dziekoński tytuły akademików Akademii Sztuk Pięknych w Petersburgu. Posiadający ogromny dorobek artystyczno- dydaktyczny Stanisław Noakowski w 1919 r. został profesorem w KatedrzeSztuki Nowożytnej. Marian Lalewicz, wybitny architekt i doświadczony dydaktyk, został w 1920 r. profesorem i objął Katedrę Historii Architektury i Sztuki Starożytnej. Przy katedrach architektury starożytnej i nowożytnej powstały zakłady, wspomagające działalność naukową i dydaktyczną katedr.
Z programu studiów zniknął wykładowy przedmiot Rozwój kształtów, wprowadzono przedmiot Formy architektoniczne, podzielony między trzy katedry, z bardzo dużą liczbą przypisanych do niego godzin ćwiczeniowych. Skupienie trzech wybitnych postaci na katedrach architektury powszechnej skutkowało około 1920 r. osiągnięciem apogeum godzin dydaktycznych przeznaczonych na historię sztuki i architektury powszechnej w całej historii Wydziału Architektury. Przykładowo w roku akademickim 1920/21 tylko na historię i formy architektury starożytnej przeznaczono w semestrach 1 i 2 po 2 godziny wykładów i 8 godzin ćwiczeń tygodniowo oraz na historię sztuki starożytnej po 1 godzinie wykładu i 1 godzinie ćwiczeń w tygodniu. Zbliżone obciążenia dydaktyczne widnieją w programach przy historiach architektury średniowiecznej i nowożytnej. W drugiej połowie lat dwudziestych XX w. wraz z upowszechnieniem w architekturze modernizmu zaczęły się redukcje godzin historii architektury powszechnej w kolejnych programach studiów aż do 2 godzin wykładu i 2 godzin ćwiczeń tygodniowo w semestrze 1 i 2 dla całej historii architektury powszechnej w końcu stulecia – w roku akademickim 1995/96. Trzykatedrowy ustrój architektury powszechnej ustanowiony około 1920 r. przetrwał do 1951 r., choć zmieniała się obsada i zmniejszała liczba godzin dydaktycznych.
W 1927 r. zmarł Józef Dziekoński, jego miejsce zajął do II wojny światowej Antoni Karczewski. Po śmierci Stanisława Noakowskiego w 1928 r. architekturę nowożytną poprowadził w latach 1928–1930 Jerzy Raczyński, a następnie w 1930 r. – Lech Niemojewski, który habilitował się w 1932 r. i kierował katedrą do wojny. Lech Niemojewski był czynnym projektantem, łączył zainteresowania architekturą nowoczesną z uprawianiem historii architektury, której dydaktykę zmodernizował w zakresie prowadzenia ćwiczeń, pomocy dydaktycznych i wprowadzania do nauczania zagadnień teorii architektury, m.in. dotyczących skali i proporcji. Po wybuchu II wojny niemieccy okupanci zlikwidowali polskie szkoły wyższe. Wydział Architektury działał w konspiracji, w warunkach terroru. Promowano w ograniczonej liczbie absolwentów, doktorów, habilitantów, dostosowano do sytuacji pomoce dydaktyczne i przygotowano skrypty dla studentów z architektury starożytnej i nowożytnej.
Po wznowieniu działalności Wydziału Architektury w 1945 r. kontynuowano w pierwszych latach system trzech katedr historii architektury powszechnej. Lechowi Niemojewskiemu zaproponowano objęcie Katedry Historii Architektury i Sztuki Średniowiecznej oraz nadzór naukowy nad pozostałymi katedrami architektury powszechnej. Katedrę Historii Architektury Starożytnej z Zakładem powierzono Jerzemu Hryniewieckiemu, a katedrę Historii Architektury Nowożytnej z Zakładem objął Piotr Biegański. Wymiar godzin przeznaczonych na architekturę powszechną w stosunku do przedwojnia uległ redukcji. Pracownicy katedr historycznych włączyli się aktywnie w odbudowę Warszawy. W 1951 r. nastąpiło połączenie trzech katedr architektury powszechnej. Powstała jedna katedra – Katedra Historii Architektury i Sztuki obejmująca dwa zakłady: Zakład Historii Architektury i Zakład Form Architektonicznych. Pełniącym obowiązki kierownika katedry został Piotr Biegański, który po uzyskaniu w 1954 r. tytułu profesora został kierownikiem katedry w 1955 r. i pełnił tę funkcję do 1970 roku.
Po krótkim epizodzie socrealizmu na początku lat pięćdziesiątych, w katedrze wprowadzono znaczące modernizacje programu dydaktycznego. Dodano nowy przedmiot Architekturę współczesną i wyłączono historię sztuki do odrębnego nauczania w ramach nowego przedmiotu Historia kultury i cywilizacji. Podjęto modernizację przedmiotu Formy architektoniczne, wprowadzając – obok tradycyjnych ćwiczeń – projektowanie wstępne, wyłączone jednak w 1963 r. i przeniesione do katedry projektowania. W Katedrze Historii Architektury i Sztuki rozwijano badania naukowe i prowadzono badania terenowe, m.in. w Wiślicy, we Fromborku i na tej bazie przygotowywano projekty konserwatorskie odbudów, adaptacji lub nowych uzupełnień dawnej architektury. Zapoczątkowano współpracę ze Stacją Archeologii Śródziemnomorskiej w Kairze kierowaną przez profesora Kazimierza Michałowskiego.
W 1970 r. struktura organizacyjna Wydziału Architektury podległa koncentracji. W miejsce licznych katedr powstały cztery instytuty. Jednostki struktury o profilu historycznym i pokrewnym oraz artystycznym zostały połączone w Instytut Podstaw Rozwoju Architektury. W jego skład weszły: Katedra Historii Architektury i Sztuki, Katedra Architektury Polskiej obejmująca Zakład Architektury Polskiej i Zakład Konserwacji Zabytków oraz Katedra i Zakład Rysunku, Malarstwa i Rzeźby. Instytut Podstaw Rozwoju Architektury przejął prowadzenie przedmiotu Historia budowy miast, który wcześniej, od 1915 r., był nauczany przez jednostki projektowania urbanistycznego. Instytut Podstaw Rozwoju Architektury składał się z: Zakładu Historii Architektury i Urbanistyki, Zakładu Rysunku i Form Architektonicznych (następnie Zakładu Rysunku, Malarstwa i Rzeźby) oraz Pracowni Projektowo-Badawczej. W roku akademickim 1983/84 Instytut zmienił nazwę na Instytut Historii Architektury i Sztuki. Dyrektorami Instytutu byli: Piotr Biegański (1970–1973), Andrzej Tomaszewski (1973–1981), Anna Czapska (1981–1987) i ponownie Andrzej Tomaszewski (1987–1988), Jolanta Putkowska (1988–1991). W zakresie dydaktyki wprowadzono w roku akademickim 1974/75 zintegrowany przedmiot Rozwój myśli architektonicznej i urbanistycznej obejmujący architekturę i urbanistykę: starożytną, średniowieczną, nowożytną – powszechną i polską, nauczany w semestrach 1–4. Przedmioty: Architektura współczesna w semestrach 6–7, Historia kultury i cywilizacji w sem. 7 i Konserwacja zabytków w semestrze 8 zachowały odrębność. W latach osiemdziesiątych odstąpiono od integracji historii architektury i urbanistyki poszczególnych epok, przywracając ich odrębność i przypisane do nich zespoły dydaktyczne. Prowadzone były w Instytucie praktyki pomiarów architektury. Działały dwa studia podyplomowe. Największe osiągnięcia w okresie działalności Instytutu odnotowano na polu badań naukowych i kształcenia naukowej kadry. Tylko spośród pracowników Instytutu wypromowano 9 doktorów i 10 doktorów habilitowanych, 4 pracowników uzyskało tytuły profesorów. Promowano również osoby spoza Instytutu. Wykształciły się mocne specjalizacje w zakresie badań architektury Warszawy różnych epok i badań architektury XIX i XX wieku. Powstały liczne publikacje naukowe, w tym kilkanaście książek. Wielu pracowników osiągnęło pozycję ekspertów rozumieniu tego określenia przed obecną jego dewaluacją. Prowadzono badania terenowe w kraju i za granicą. Rozwijała się współpraca międzynarodowa. W zakresie projektowania największym osiągnięciem była odbudowa Zamku Ujazdowskiego w Warszawie (1973–1978) wg projektu Piotra Biegańskiego z zespołem.
W 1991 r. Wydział Architektury przeszedł gruntowną decentralizację. Z Instytutu wyłoniło się sześć zakładów: Zakład Historii Architektury Powszechnej, Zakład Architektury Polskiej, Zakład a następnie Katedra Historii Budowy Miast, Zakład Architektury Współczesnej, Zakład Konserwacji Zabytków, Zakład Rysunku, Malarstwa i Rzeźby.