Wzorce projektowe i metody powojennej odbudowy ulicy Nowy Świat w Warszawie w latach 1944–1949
1
Department of Architecture, Warsaw University of Technology, Polska
Data nadesłania: 26-06-2025
Data ostatniej rewizji: 18-08-2025
Data akceptacji: 05-09-2025
Data publikacji: 15-04-2026
Autor do korespondencji
Konrad Szumiński
Department of Architecture, Warsaw University of Technology, Koszykowa 55, 00-659, Warsaw, Polska
Department of Architecture, Warsaw University of Technology, Koszykowa 55, 00-659, Warsaw, Polska
KAiU 2025;LXX(4):42-85
SŁOWA KLUCZOWE
DZIEDZINY
STRESZCZENIE
Celem niniejszego artykułu jest identyfikacja wzorców i metod kształtowania elewacji kamienic przy ulicy Nowy Świat w Warszawie z perspektywy formalno-estetycznej oraz ocena stopnia zgodności odbudowanych fasad z ich historycznymi pierwowzorami, właściwymi m.in. dla XIX-wiecznej architektury z czasów Królestwa Kongresowego. Szczególną uwagę poświęcono elewacjom domów przy ul. Nowy Świat 40 i 49, które stanowiły istotny wzorzec gabarytowo-stylistyczny dla projektów odbudowy pozostałych fasad. Przeprowadzone badania polegały na analizie tzw. wskaźników stereometrycznych, opisujących gabaryt, tektonikę i artykulację zabudowy. Zakres badań komparatystycznych ograniczono do frontowych elewacji kamienic tworzących zwarte pierzeje ulicy. Porównano ich stan istniejący z historycznym wizerunkiem z lat 1938–1939, udokumentowanym na fotografi ach archiwalnych. Opierając się na wyodrębnionych kryteriach sklasyfi kowano je według trzech metod odbudowy: kontrastu, stylizacji oraz rekonstrukcji.
Wyniki badań wskazują, że jedynie nieliczne fasady spełniają kryteria wiernej rekonstrukcji – większość reprezentuje formę stylizacji, a niektóre zaprojektowano całkowicie od nowa. Przeprowadzona analiza pozwala lepiej zrozumieć estetyczne założenia powojennej odbudowy ulicy Nowy Świat oraz porządkuje stan wiedzy na temat faktycznych metod przywracania historycznego charakteru tej reprezentacyjnej arterii Warszawy.
REFERENCJE (69)
1.
Baborska-Narożny M., Główne kierunki interpretacji idei harmonii w myśl starożytnych. Od Pitagorasa do Witruwiusza, „Architectus”, 2004, nr 2(16).
2.
Baborska-Narożny M., Harmonia architektury a harmonia nauk ścisłych, „Architectus”, 2005, nr 1–2 (17–18).
5.
Czy słuszna jest krytyka rekonstrukcji ulicy Nowy Świat, „Kurier Codzienny”, 1946, nr 5.
6.
Detal architektoniczny warszawskiej Pragi 1850-1939, red. J. Roguska, Warszawa 2018.
7.
Dziedzictwo na nowo odkrywane. Detal architektoniczny 1850-1939, red. J. Roguska, Warszawa 2014.
12.
Heczko-Hyłowa E., Struktura krajobrazu miejskiego. Analiza struktury przestrzennej, „Teka Komisji Urbanistyki i Architektury”, 1984, Tom XVIII.
14.
Jaroszewski T.S., Chrystian Piotr Aigner 1756–1841, „Studia i Materiały do Teorii i Historii Architektury i Urbanistyki”, t. 5, 1965.
16.
Kowalczyk K., Wskaźnikowa ocena wartości estetycznej krajobrazu miejskiego na przykładzie centrum Wieliczki, „Space–Society–Economy”, 2021, nr 32.
17.
Krakowskie Przedmieście i Nowy Świat – te same, ale piękniejsze po odbudowie, „Życie Warszawy”, 1946, nr 237 (666).
21.
Łupienko A., Przestrzeń publiczna Warszawy w pierwszej połowie XIX wieku, Warszawa 2012.
22.
Majewski P., Czas końca, czas początku. Architektura i urbanistyka Warszawy historycznej 1939–1956, Warszawa 2018.
23.
Majewski P., Ideologia i konserwacja. Architektura zabytkowa w Polsce w czasach socrealizmu, Warszawa 2009.
25.
Mika G., Od wielkich idei do wielkiej płyty. Burzliwe dzieje warszawskiej architektury, Warszawa 2017.
27.
Muller S., Współczesna forma architektoniczna w ośrodkach zabytkowych w Polsce po 1956 roku, „Architektura”, 1974, nr 1–2.
33.
Percier C., Fontaine P. F. L., Recueil de décorations intérieures comprenant tout ce qui a rapport à l’ameublement (…), Paris 1801.
34.
Percier C., Fontaine P. F. L., Bernier C., Palais, maisons et autres édifices modernes dessinés à Rome, Paris 1798.
35.
Pérouse de Montclos J. M., L’architecture à la française. Du milieu du XVIIIe siècle à la fin du Second Empire, Paris 1982.
37.
Rassalski S., Ulica Nowy Świat i jego wschodnie zaplecze, „Stolica”, 1950, nr 8(171).
38.
Roguska J., Detal architektoniczny kamienic warszawskich w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku: balkony, „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki”, 2010, t. LV, z. 4.
39.
Roguska J., Detal architektoniczny kamienic warszawskich w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku: bramy, „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki”, 2009, t. LIV, z. 2.
40.
Roguska J., Detal i dekoracja w architekturze mieszkaniowej Warszawy w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku: wystrój schodów. Zarys typologii i ewolucji formy wybranych elementów, „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki”, 2008, t. LIII, z. 1.
41.
Roguska J., Drzwi w warszawskich kamienicach w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku, w: Prace Naukowe Wydziału Architektury Politechniki Warszawskiej, t. III, red. J. Putkowska, Warszawa 2003.
42.
Roguska J., Kształtowanie strefy wejściowej kamienic warszawskich w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku, „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki”, 2010, t. LV, z. 1-2.
43.
Roguska J., Okna i ich oprawa architektoniczna w warszawskich kamienicach w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku, „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki”, 2011, t. LVI, z. 1.
44.
Roguska J., Przejazdy bramne i klatki schodowe kamienic warszawskich w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku, „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki”, 1978, t. XXIII, z. 1-2.
45.
Roguska J., Treści i funkcje informujące detalu w architekturze warszawskiej w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku, w: Conservatio est aeterna creatio, red. J. Krawczyk, Toruń 1998.
46.
Schmidtner L., Zbiór celnieyszych gmachów miasta stołecznego Warszawy: częścią z natury a częścią podług istniejących planów rysowany i litografowany, b.m., 1823.
48.
Skalimowski A., Działalność Grupy Operacyjnej PKWN „Warszawa” w styczniu 1945 r., „Kronika Warszawy”, 2014, nr 1 (150).
49.
Sołtys M., Nowy Świat– odbudowa w dwóch krokach: 1940 i 1945, w: Spór o odbudowę Warszawy. Od gruzów do reprywatyzacji, red. T. Fudala, Warszawa 2016.
50.
Spacerkiem po Nowym Świecie. Ulica sprawnej odbudowy, „Życie Warszawy”, 1948, nr 212 (1355).
53.
Stępiński Z., Odbudowa Nowego Świata, „Biuletyn Historii Sztuki i Kultury”, nr 1/2, 1947.
54.
Szulc P., Dekoracja rzeźbiarska fasady Teatru Wielkiego w Warszawie, „Rocznik Historii Sztuki”, 2016, t. XLI.
55.
Szustakiewicz I., Systematyka form historyzmu w pracach warszawskiego architekta XIX wieku na przykładzie twórczości Juliana Ankiewicza, „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki”, 2013, t. LV, z. 1.
56.
Szmygin B., Kształtowanie koncepcji zabytku i doktryny konserwatorskiej w Polsce w XX wieku, Lublin 2000.
58.
Szwankowski E., Warszawa. Rozwój urbanistyczny i architektoniczny, Warszawa 1952.
59.
Świecianowski J., Skala estetyczna budownictwa greckiego i rzymskiego, „Inżynieria i Budownictwo”, 1879, nr 16.
60.
Świecianowski J., W sprawie rytmiki w architekturze, „Inżynieria i Budownictwo”, 1882, nr 10.
61.
Tarajko-Kowalska J., Kowalski P., Kształtowanie harmonii wizualnej między krajobrazem a architekturą w oparciu o kolor, „Czasopismo Techniczne”, 2007, nr 104, z. 5–A.
63.
Tobolczyk M., Starożytne wzorce harmonii opartej na prostych bryłach geometrycznych w architekturze współczesnej, „Zeszyty Naukowe Uczelni Vistula”, 2018, nr 4 (61).
64.
Trzy „Nowe Światy” w Warszawie. Rewolucyjny plan przebudowy głównej arterii Stolicy, „Ilustrowany Kurier Codzienny”, 1935 (31 I).
66.
Warszawa jutra. Kulisy Nowego Światu. Sklepy, kawiarnie, restauracje, kina, „Kurier Codzienny”, 1947, nr 37.
68.
Wolmar A., W sprawie regulacji najstarszej arterii, „Kurier Warszawski”, 1936, nr 186.
69.
Zachwatowicz J., Program i zasady konserwacji zabytków, „Biuletyn Historii Sztuki i Kultury”, 1946, nr 1/2, DOI: https://doi.org/10.11588/digli....
| eISSN: | 2657-6864 |
| ISSN: | 0023-5865 |
Przetwarzamy dane osobowe zbierane podczas odwiedzania serwisu. Realizacja funkcji pozyskiwania informacji o użytkownikach i ich zachowaniu odbywa się poprzez dobrowolnie wprowadzone w formularzach informacje oraz zapisywanie w urządzeniach końcowych plików cookies (tzw. ciasteczka). Dane, w tym pliki cookies, wykorzystywane są w celu realizacji usług, zapewnienia wygodnego korzystania ze strony oraz w celu monitorowania ruchu zgodnie z Polityką prywatności. Dane są także zbierane i przetwarzane przez narzędzie Google Analytics (więcej).
Możesz zmienić ustawienia cookies w swojej przeglądarce. Ograniczenie stosowania plików cookies w konfiguracji przeglądarki może wpłynąć na niektóre funkcjonalności dostępne na stronie.
Możesz zmienić ustawienia cookies w swojej przeglądarce. Ograniczenie stosowania plików cookies w konfiguracji przeglądarki może wpłynąć na niektóre funkcjonalności dostępne na stronie.
